नवी दिल्ली : रासायनिक खतांचा बेसुमार वापर केवळ लोकांचे आरोग्यच बिघडवत नाही तर त्याचा परिणाम जमिनीच्या सुपीकतेवरही होत आहे.

शेतकर्‍यांना भेडसावणारी ही सर्वात गंभीर समस्या आहे. म्हणूनच, रासायनिक खतांच्या पर्यायाकडे जाणे ही काळाची गरज आहे. 

शेतकऱ्यांनी जे हा मार्ग निवडला तर  लागवडीचा खर्च कमी करून प्रति एकर पिकांचे उत्पादन वाढवता येते. हिरवे खत म्हणजे वेगाने वाढणारी पाने असणारी पिके. अशी पिके फळ येण्यापूर्वी नांगरणी करून जमिनीत दाबली जातात.

हिरवे खत सोपे आणि उत्तम साधन

हिरवे खत शेताला नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम, जस्त, तांबे, मॅंगनीज आणि लोह इत्यादी पुरवतात. शेण, कंपोस्ट, हिरवे खत इत्यादी सेंद्रिय खतांचा वापर रासायनिक खतांना पर्याय म्हणून करता येतो. यापैकी हिरवे खत हे सर्वात सोपे आणि उत्तम साधन आहे.

पशुधन कमी झाल्यामुळे शेणाच्या उपलब्धतेवर अवलंबून राहण्याची गरज नाही. पंचकुला येथील कृषी विज्ञान केंद्राचे राजेश लाथेर आणि गुरनाम सिंह यांच्या मते, हिरवे खत हे पिकाची सुपीक क्षमता वाढवते. आम्ही मातीच्या फायद्यासाठी पिकविलेले पीक म्हणून याला परिभाषित करू शकतो.

हिरव्या खताचे फायदे

  • हिरव्या खतवाल्या पिकांमुळे मातीची गुणवत्ता सुधारते. ज्यामुळे जलधारण क्षमता वाढते.
  • यामुळे जमिनीतील आर्द्रता, सेंद्रीय कार्बन, नायट्रोजन आणि सूक्ष्मजीवांच्या संख्येत वाढ होते.
  • ही पिके मातीची संरचना सुधारतात तसेच जमिनीत जैविक क्रिया वाढवितात.
  • हिरवे खत पिकातील तण दाबण्यास व पशुखाद्य पुरवण्यास मदत करतात.
  • हिरवे खताच्या पिकांमुळे जमिनीतील वातावरणात नायट्रोजन एकत्र करतात.

हिरव्या खतासाठी पिकांची निवड

  • वेगाने वाढण्याची क्षमता असलेली पिके निवडा.
  • सुमारे 30 ते 40 दिवसानंतर हिरव्या खतासाठी पेरलेले पीक मातीमध्ये घालावे.
  • पिकांची मुळे खोल असणे आवश्यक आहे जेणेकरून ते जमिनीत जास्त खोल जाऊन अधिक पोषक द्रव्ये ओढू शकतील.
  • निवडलेल्या पिकामध्ये वातावरणीय नायट्रोजनचे तर्कसंगत करण्याची क्षमता असणे आवश्यक आहे.
  • ज्यामुळे जमिनीला अधिकाधिक नायट्रोजन उपलब्ध होऊ शकेल.
  • पिकाची पाणी व पोषक द्रव्यांची मागणी कमीत कमी असावी.

कसे बनवाल हिरवे खत?

  • सुमारे 30 ते 40 दिवसांनंतर हिरव्या खतासाठी पेरलेले पीक जमिनीत मिसळले जाते.
  • शेतात मिसळल्यानंतर 10 ते 15 किलो युरिया फवारणीमुळे रोपांचे लवकर विघटन होते.
  • शेतात मिसळल्यास सूक्ष्मजीव त्याचे विघटन करतात. ते पिकाला खत म्हणून उपलब्ध होते.
  • पिकाची पेरणी करण्यापूर्वी हिरवे खत पीक मातीमध्ये घाला.
  • हिरवे खत अधिक खोलवर मिसळू नये कारण हे पोषक तत्वांना खूप खोलवर दडपते.
  • शेतात एका विशिष्ट टप्प्यावर पीक पलटी केल्यास तुम्हाला जास्तीत जास्त नायट्रोजनचा फायदा होतो.

हिरव्या खतासाठी वापरली जाणारी पिके

सामान्यत: मसूर, मूग, उडीद, गवार, लोबिया इत्यादी पिके हिरव्या खतासाठी वापरली जातात. या व्यतिरिक्त बार्सिम आणि ढँचाही वापरला जातो. ढँचाची वानस्पतिक वृद्धि जलद असल्यामुळे आणि वानस्पतिक भाग देखील विघटनशील असल्याने हे हिरव्या खतासाठी यशस्वीरित्या वापरला जाऊ शकतो. ढँचाच्या ए्क्युलियाटा आणि रोस्ट्राटा या दोन प्रजाती असून त्यांचा हिरव्या खतासाठी वापर केला जाऊ शकतो.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here